Sponsorlu Bağlantılar


Aöf Finansal Yönetim 2 Dersi 8.Ünite Ders Notları

Türev Ürünler

SPOT VE TÜREV PİYASALAR

Spot Piyasalar: Ödeme ve teslim yükümlülüğünün aynı anda veya çok kısa bir süre zarfında yapıldığı piyasalardır.
Türev Piyasalar: Anlaşmanın bugünden yapıldığı ve yükümlülüklerin gelecekteki bir tarihte yerine getirilmesini
öngören piyasalardır.
Türev piyasalarda yaygın olarak kullanılan araçlar forward sözleşmeler, future sözleşmeler, opsiyon sözleşmeleri ve
swap sözleşmeleri olarak sıralanabilir.
TÜREV ÜRÜN KAVRAMI
Türev Ürün: Riski transfer etmek amacıyla kullanılan ve değeri bir başka Finansal varlığın değerine dayalı olan
Finansal varlıklar.
Türev Ürünlerin Gelişimi
Finansal türevlerin, Finansal piyasalarda esas gelişimi ise 1970’li yıllardan sonra olmuştur. 1940’lı yıllardan beri
uygulanan Sabit Döviz Kuru Rejiminin (Bretton Woods Sistemi) yıkılması, 1970’li yılları Finans dünyası için bir dönüm
noktası haline getirmiştir. 1973 yılında Bretton Woods Sisteminin çökmesiyle daha önceleri sabitlenen döviz kurları, bu
tarihten sonra arz ve talebin baskısıyla oluşmaya başlamıştır. Döviz kurlarında yüksek dalgalanmalar meydana
gelmiştir. Bu yeni durum iş dünyasının yeni risklerle tanışmasına yol açmıştır. Bu riskleri yönetme ihtiyacından dolayı
döviz türevleri ortaya çıkmıştır.
Türev Ürünlerin Kullanım Amaçları
Spekülasyon: Piyasanın değerledirilmesi ile oluşan beklentiler doğrultusunda risk üstlenilerek gelir elde etmek
amacıyla yapılan işlemlerdir.
Arbitraj: Faiz oranı, döviz kuru veya emtia Fiyatlarındaki farklardan yararlanmak amacıyla risk üstlenmeksizin farklı
sözleşmelerin eşanlı olarak yapılmasıdır.
Korunma (Hedging): Nakit piyasada bulunulan bir pozisyondan oluşan risklerden türev piyasalarda pozisyon alarak
korunmak.
Türev Ürünlerin Özellikleri
Türev ürünler korunma aracı olarak kullanılabilir paranın piyasalardaki dolaşım hızının artmasına bilgilerin Fiyatlara
daha hızlı yansımasına yol açar. piyasa etkinliğ ini arttırır türev piyasalar, spot piyasanın daha likit olmasını
sağlamaktadır. yatırımcıların maliyeti daha az olmaktadır. türev piyasalarda az sermaye ile pozisyon almak
mümkündür.
FORWARD SÖZLEŞMELER
Forward sözleşmeler, herhangi bir varlığın(döviz, faiz, tarımsal veya metalurjik ürün) vadesi, Fiyatı ve miktarının
bugünden belirlenerek ileri bir tarihte teslimini öngören sözleşmelerdir.
Forward sözleşmelerde, sözleşmenin yapıldığı anda genel olarak bir ödeme yapılmamaktadır. Bankalarla veya diğer
Finans kurumları ile tezgah üstü (over the counter) olarak adlandırılan forward anlaşmalarının öngörülen teslim ve
ödeme süresi genellikle bir yıldan kısadır.
Tezgahüstü Piyasa: Bir borsanın (organize piyasa) ve ona bağlı takas kurumunun aracılığı olmaksızın, alıcı ve
satıcıların kendi aralarında işlem yapmalarına imkan sağlayan esnek ve gayriresmi nitelikteki piyasadır.
Uzun Pozisyon: Sözleşmeye konu olan varlığı belirlenen tarihte ve belirlenen Fiyattan satın alma yükümlülüğü.
Kısa Pozisyon: Sözleşmeye konu olan varlığı belirlenen tarihte ve belirlenen Fiyattan satma yükümlülüğü.
Vade sonunda oluşan Fiyat, forward sözleşmede belirtilen Fiyattan yüksekse, anlaşma sahibi kâr etmektedir. Eğer
vade sonundaki Fiyat düşükse, anlaşmada belirtilen Fiyat yüksek kalacağından, anlaşma sahibi zarar edecektir.
Forward Sözleşmelerin Özellikleri
Forward sözleşmeleri belirli özelliklere sahiptir. Bu özellikler şu şekilde ifade edilebilir.
• Sözleşmede önceden belirlenen ileri bir tarihte, alımı veya satımı yapılacak varlığın miktarı, teslim yeri belirtilir ve
teslim Fiyatı belirlenir.
• Sözleşmede belirtilen şartlar altında, ilgili varlığın satıcı tarafından satılması, alıcı tarafından alınması zorunluluğu
getirilir.
• Forward sözleşmelerde, sözleşmenin gerçekleşme tarihine kadar, tarafların birbirine ödeme yapması söz konusu
değildir.
• Forward sözleşmeler, merkezi bir pazar yeri olmayan ve bankalarla müşterileri arasında gerçekleşen işlemlerdir.
Forward işlemler, çeşitli iletişim araçları ile gerçekleştirilmekte ve Fiyatlar müşterinin saygınlığına göre değişmektedir.
Genellikle, ödemeler, sınır ötesi Fiziki mal veya döviz gönderilmesi ile yapılmaz. Bunun yerine, işlemler, ilgili
ülkelerdeki banka hesaplarına borç ve alacak kayıtlarının düşülmesi ile yapılır.
• Forward sözleşmeler, standart sözleşmeler değildir. Sözleşme tarafları, mal ile ilgili tüm ayrıntıları serbestçe belirler.
Sözleşmelerin iptal edilmesi tarafların mutabık kalmalarıyla mümkündür. Ayrıca, sözleşmelerin takas edilmeside söz
konusu değildir. Forward işlemler teslimle son bulur.
• Forward sözleşmelerin tarafları, birbirlerini çok iyi tanıyan ve birbirlerine güvenen kişilerdir. Çünkü sözleşmelerin
yerine getirilmesi, tarafların iyi niyetine bağlıdır. Bu nedenle, forward sözleşmeler, üçüncü kişilere devredilemez.
Bunun sonucu olarak, forward sözleşmelerin ikincil piyasası bulunmamaktadır.
FUTURES SÖZLEŞMELER
Futures sözleşmeler, belli nitelikteki ve miktardaki bir varlığın, gelecekte belirlenmiş bir tarihte ve belirlenmiş bir
Fiyattan alım ya da satımını düzenleyen anlaşmalar olarak tanımlanabilir.
Futures sözleşmelerinde amaç, Fiyat dalgalanmalarının getirdiği belirsizliği ortadan kaldırmak, belli bir vade için söz
konusu Finansal aracın Fiyatını sabitleştirmektir.
Futures sözleşmeleri aşağıda belirtilenler gibi çeşitli varlıklar üzerine yapılabilmektedir:
• Tarım ürünleri: Kakao, kahve, şeker, arpa, tohum, sığır, hindistan cevizi, mısır, pamuk, domuz, soya fasulyesi,
buğday, ayçiçeği, pirinç, portakal, fıstık, patates, yün, pamuk ipliği, yün iplik, peynir, süt, yulaf, vb.
• Metaller: Alüminyum, bakır, kurşun, magnezyum, nikel, kalay, çinko.
• Değerli metaller: Altın, palladium, platin, gümüş.
• Finansal araçlar: Döviz, hazine bonosu, faiz oranı, hisse senedi endeksi, hisse senedi.
• Enerji ürünleri: Ham petrol, dizel, fuel oil, doğal gaz, benzin, propan.
• Diğerleri: Gübre, sigorta(doğal afetlere karşı, mahsulün beklentilerin altında çıkmasına karşı), deniz ürünleri, ipek,
kereste.
Futures Sözleşmelerin Özellikleri
Futures sözleşmelerinin başlıca özellikleri şu şekilde belirtilebilir:
• Futures sözleşmeleri organize borsalarda alınıp satılırlar. Futures sözleşmeler, borsalarda kayıt altına alınırlar ve
borsaların tespit ettiği varlıklar ve standartlar dışında future sözleşme düzenlenemez.
• Futures sözleşmelerinde, sözleşmeye konu olan varlığın özellikleri, miktarı, vadesi standartlaştırılmıştır.
• Futures sözleşmelerin amacı, sözleşmeye konu olan ürünün gelecekteki Fiyatının alınıp satılmasıdır. Fiziki teslim
nadiren söz konusudur ve sözleşme ters yönlü işlemle sona erer.
• Futures sözleşmenin Fiyatı, anlaşmanın yapıldığı tarihte belirlenir.
• Futures sözleşmesine konu olan mallar alan ve satan tarafları yükümlülük altına sokar.
• Futures sözleşmeler hamiline yazılıdır. Bu nedenle devredilebilir özellikleri vardır.
• Future piyasalarda takas odası (clearinghouse) denilen bir organizasyon bulunmaktadır. Futures sözleşmelerde,
sözleşmeye taraf olan kişilerin birbirini tanımaları gerekmemektedir. Tarafların hak ve yükümlülüklerini izleyen ve bir
nevi garanti mekanizması olan takas odaları, işleyişi sağlar. Takas odalarının olmadığı piyasalarda taraflar birbirlerinin
kredi riskini üstlenirken, futures piyasalarda bu risk takas odasının yönetimi altındadır.
• Futures sözleşmelerde, günlük hesaplaşma ve teminat sistemi vardır. Vadeli işlem sözleşmelerinde alım satım
yapmak isteyen yatırımcılar sözleşme bazında belirlenmiş olan teminatları yatırmak zorundadır. Teminat miktarı, takas
odası tarafından belirlenir ve bu tutar, genellikle sözleşmenin %10’u kadardır. Bu teminata, başlangıç marjini denir.
Başlangıçta yatırılan teminat belli bir düzeyin altına düşerse taraflardan teminatı tamamlamaları istenir.
Futures Sözleşmeler ile Forward Sözleşmeler Arasındaki Farklılıklar
• Future sözleşmeler belirli merkezlerde kurulmuş organize borsalarda yapılırken, forward sözleşmelerde böyle bir
organizasyona ihtiyaç yoktur. Sözleşme taraflar arasında yapılır.
• Future sözleşmelerde, işlem konusu varlığın miktar ve teslim tarihi standart hale getirilmiştir. Sözleşmeler geneldir.
Forward sözleşmelerde ise, miktar ve tarih tarafların ihtiyaçlarına göre belirlenir.
• Borsaların tespit ettiği kıymetler dışında futures sözleşme yapılamazken, forward sözleşmeler her türlü varlık üzerine
yapılabilir.
• Forward sözleşmelerde diğer piyasa katılımcıları yapılan sözleşmeden habersizken, futures sözleşmeleri borsada
şeffaf bir şekilde işlem görür.
• Forward işlemlerde amaç, ürünün Fiziki olarak tedarik edilmesi iken, futures işlemlerde sözleşmelerin alınıp satılarak
ürünün gelecekteki Fiyatının belirlenmesidir.
• Forward işlemler, iki taraf arasında karşılıklı güvene dayalı olarak gerçekleştirilir. Futures işlemler piyasasında alıcı
ve satıcılar birbirlerini tanımak zorunda değildir. Tarafların birbirlerine olan yükümlülüklerinin yerine getirileceğini,
borsa takas merkezi garanti eder.
• Futures sözleşmeler, tarafların kârını ya da zararını günlük olarak gerçekleştirmelerine imkan verirken, forward
sözleşmeler ancak vade tarihinde yerine getirilir.
• Bir forward işlemi gerçekleştirmek için belirli bir teminat yatırma zorunluluğu yoktur. Futures sözleşme yapabilmek
için taraflar “marjin” adı verilen işlem konusu varlığın değerinin belli bir yüzdesini başlangıçta teminat olarak yatırmak
zorundadır.
• Forward sözleşmelerin devredilmesi söz konusu olmadığı için ikinci el piyasası yoktur. Futures sözleşmeler ise vade
sonuna kadar tekrar alınıp satılabilir, dolayısıyla ikincil piyasası mevcuttur.
• Forward işlemlerde, tarafların sorumluluğu vade sonuna kadar devam eder.
Vade geldiğinde teslimat işlemi ile sona erer. Futures işlemlerde ise, sözleşmeyi likidite etmek (pozisyonu kapatıp
teslimat zorunluluğundan kurtulmak) için taraflar sözleşme süresinin dolmasını beklemek zorunda değildir. Ters yönlü
işlem ile pozisyonlarını kapatarak her an pozisyondan çıkabilirler.
OPSİYON SÖZLEŞMELERİ
Opsiyon: Bir alıcı ve bir satıcı arasında yapılan, alıcının sabit bir Fiyattan bir varlığı alma ya da satma hakkı elde
etmek için satıcıya bir bedel ödediği sözleşme.
Opsiyon sözleşmesi, belli bir vadeye kadar (veya belirli bir vadede), opsiyona dayanak varlık oluşturan belli
miktardaki bir varlığı belli bir Fiyattan (kullanım Fiyatı) alma ya da satma hakkını, belirli bir prim karşılığında opsiyonu
satın alan kişiye (buyer, holder) veren, ancak zorunlu tutmayan, buna karşın opsiyonun satıcısını (seller, writer) alıcı
tarafından talep edilmesi halinde satmaya zorunlu tutan sözleşmedir.
Opsiyon Alıcısı: Opsiyon kullanma hakkına sahip olan.
Opsiyon satıcısı: Opsiyonun gerekliliklerini yerine getirmek yükümlülüğünde olan.
Satın Alma ve Satma Opsiyonu
Satın alma (call) opsiyonu, alan yatırımcı, belirli bir vadeye kadar veya vadede, opsiyona dayanak oluşturan belirli
miktardaki varlığı, opsiyonu satan yatırımcıya ödediği bir prim karşılığında belirli bir Fiyattan (kullanım Fiyatı) satın
alma hakkına sahip olur.
Satın alma opsiyonu satan yatırımcı ise, belirli bir vadeye kadar veya vadede, opsiyona dayanak oluşturan belirli
miktardaki varlığı, opsiyonu alan yatırımcının talebi halinde belirli bir Fiyattan satmakla yükümlüdür.
İleri bir tarihte opsiyon konusu varlığın Fiyatının yükseleceği beklentisinde olan yatırımcılar, satın alma opsiyonu
sözleşmesi almak isterler.
Avrupa Tipi Opsiyon: Vadesinden önce kullanılması mümkün olmayan opsiyon tipi.
Amerikan Tipi Opsiyon: Vadesinde veya vadesinden önce herhangi bir zamanda alıcısı tarafından kullanılabilen
opsiyon tipi.
Opsiyon primini temel olarak şu değişkenler belirlemektedir:
• Sözleşmeye konu olan varlığın piyasa Fiyatı.
• Kullanım Fiyatı.
• Vadeye kalan gün sayısı.
• Sözleşmeye konu varlığın Fiyatının değişkenliği (volatility).
• Risksiz faiz oranı.
• Kâr payları (Sadece hisse senetleri ve hisse senedi endeksleri için geçerlidir).
Kârda, Başabaşta ve Zararda Opsiyonlar
Satın alma opsiyonunda, opsiyonun bağlı olduğu varlığın piyasa Fiyatı kullanım Fiyatının üzerinde olursa, bu opsiyon
kârda opsiyon (in the money) olarak adlandırılır. Satma opsiyonunda ise, opsiyonun bağlı olduğu varlığın piyasa Fiyatı
kullanım Fiyatından düşük olduğunda opsiyon kârda olur.
Satın alma opsiyonunda, opsiyonun bağlı olduğu varlığın piyasa Fiyatı kullanım Fiyatına eşit olduğu durumda opsiyon
başabaş (at the money) olarak nitelendirilir. Satma opsiyonunda da durum aynıdır.
Zararda opsiyonlar kârda opsiyonların tam tersidir. Başka bir deyişle satın alma opsiyonunda, opsiyonun bağlı olduğu
varlığın piyasa Fiyatı kullanım Fiyatının altında ise opsiyon zararda (out of the money) olarak nitelendirilir.
SWAP SÖZLEŞMELERİ
Swap sözleşmeleri, tarafların belirli bir süre boyunca belirli miktarlarda ödeme yükümlülüklerini birbirleriyle takas
etmeleri işlemidir.
Swap işleminin yapılmasına şu farklılıklar neden olabilmektedir:
• Belirli dövizlere erişebilme yeteneği veya erişme güçlükleri.
• Değişken faizli fon sağlayabilme yeteneğine karşın sabit faizli fon sağlamada karşılaşılan sorunlar.
• Belirli bir döviz üzerinden elde edilebilen ihracat ve diğer kredilerin varlığı ve faklı bir döviz cinsinden fon edinme
zorunluluğu.
• Belirli bir piyasada birincil borçlanma için gerekli likiditenin bulunmaması.
• Bazı piyasalarda erişilen vadelerin kısalığı.
• Tarafların farklı Finans piyasalarında farklı kredi değerliliklerine sahip olmaları.
• Farklı Finansal piyasalarda kurumsal ve yapısal faklılıkların bulunması.
Swap sözleşmeleri türev araç olmalarının yanında aynı zamanda bir para piyasası aracıdır. Ancak swap sözleşmeleri,
sermaye piyasası araçlarını da referans varlık olarak kullanabilirler ve standart sözleşmeler olmamalarından dolayı
organize bir piyasada değil, tezgahüstü piyasalarda işlem görürler. Swap sözleşmelerinin ikinci el piyasası da
bulunmamaktadır.
En yaygın kullanılan swap sözleşmeleri, faiz oranı, döviz swap sözleşmeleridir.
Faiz Oranı Swap Sözleşmeleri
Faiz oranı swap sözleşmesi, tarafların belirli bir süre zarfında faiz ödemelerini veya faiz gelirlerini birbirleriyle
değiştirdikleri vadeli bir işlem çeşididir. Faiz ödemelerinin el değiştirdiği sözleşmelere borç swapı (liability swap), faiz
gelirlerinin el değiştirdiği sözleşmelere de varlık swapı (asset swap) adı verilir.
Faiz Swap Sözleşmelerinin Kullanım Nedenleri
Faiz Riskinin Yönetimi
Alternatif Finansman Olanağı
Faiz Ödeme ve Gelirleri İle Borç Stokunun Yeniden Yapılandırma Olanağı
Para Swap Sözleşmeleri
Para swap sözleşmeleri iki taraf arasında düzenlenen farklı para birimleri cinsinden ifade edilen faiz yükümlülüklerinin
veya gelirlerinin değiştirilmesini konu alan yasal sözleşmelerdir. Para swapı bir geri satın alma anlaşmasıdır.
Para swap sözleşmelerinde üç temel aşama bulunmaktadır:
• Farklı paralara ihtiyaç duyan iki borçlu anapara tutarlarını değiştirirler.
• Swap sözleşmesi süresince faiz ödemeleri değiştirilir.
• Sözleşme sonunda anaparalar iade edilir.
Para Swap Sözleşmelerinin Kullanım Nedenleri
Kur Riski Yönetimi
Düşük Fon Maliyeti
Piyasalara Erişim ve Farklı Para Biriminde Nakit Akışı

ÜNİTE SORULARI
1. Mevcut ya da gelecekte olabilecek risklerin azaltılması amacıyla türev ürünlerin kullanılması
aşağıdakilerden hangisidir?
a. Arbitraj
b. Spekülasyon
c. Riskten korunma
d. Manipülasyon
e. Açığa satış

2. Forward sözleşmelerle ilgili aşağıdaki bilgilerden
hangisi yanlıştır?
a. Sözleşmenin gerçekleşme tarihine kadar, tarafların birbirine ödeme yapması söz konusu değildir.
b. Forward sözleşmelerin ikincil piyasası bulunmamaktadır.
c. Forward sözleşmeler üçüncü kişilere devredilemez.
d. Forward sözleşmeler standart sözleşmelerdir.
e. Merkezi bir pazar yeri olmayan ve bankalarla müşterileri arasında gerçekleşen işlemlerdir.

3. Ağustos 2012 tarihinde elinde 5000 TL değerinde buğday stoğu bulunan bir üretici, Aralık 2012’de
buğday Fiyatlarının düşmesine karşı kendini korumak istemektedir. Bunun için aşağıdaki işlemlerden
hangisini yapmalıdır?
a. Futures buğday kontratını satmak
b. Futures buğday kontratını almak
c. Swap işlemi yapmak
d. Forward faiz sözleşmesi almak
e. Forward faiz sözleşmesi satmak
4. Forward sözleşmelerle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
a. Bir varlığı gelecek bir tarihte belirli bir Fiyattan almak veya satmak üzere yapılan anlaşmalardır.
b. Futures sözleşmeleri organize borsalarda alınıp
satılırlar.
c. Futures sözleşmeleri standartlaştırılmıştır.
d. Futures sözleşmeler üçüncü kişilere devredilemez.
e. Future piyasalar takas odası (clearinghouse) denilen organizasyona sahiptir.

5. Aşağıdakilerden hangisi opsiyon konusu varlığı belirli bir kullanım Fiyatından satın alma hakkına
sahiptir?
a. Satın alma opsiyonu alıcısı
b. Satım opsiyonu alıcısı
c. Satın alma opsiyonu satıcısı
d. Satım opsiyonu satıcısı
e. Opsiyon satıcısı

6. Aşağıdaki durumlardan hangisinde opsiyon kârda olmaktadır?
a. Satın alma opsiyonunda, opsiyonun bağlı olduğu varlığın piyasa Fiyatı kullanım Fiyatından düşük olduğu durumda
b. Satma opsiyonunda, opsiyonun bağlı olduğu varlığın piyasa Fiyatı kullanım Fiyatının üzerinde olduğu durumda
c. Satın alma opsiyonunda, opsiyonun bağlı olduğu varlığın piyasa Fiyatı kullanım Fiyatına eşit olduğu
durumda

d. Satma opsiyonunda, opsiyonun bağlı olduğu varlığın piyasa Fiyatı kullanım Fiyatına eşit olduğu durumda

e. Satın alma opsiyonunda, opsiyonun bağlı olduğu varlığın piyasa Fiyatı kullanım Fiyatının altında olduğu durumda

7. Aşağıdakilerden hangisi Belirli miktarda bir varlığı, bugünden belirlenen bir Fiyattan, yalnızca vadesinde satma hakkı veren opsiyon sözleşmesidir?
a. Amerikan tipi satın alma opsiyonu
b. Amerikan tipi satma opsiyonu
c. Avrupa tipi satın alma opsiyonu
d. Avrupa tipi satma opsiyonu
e. Satın alma opsiyonu,

8. Aşağıdakilerden hangisi swap işleminin yapılmasına neden olan farklılıklardan biri değildir?
a. Belirli dövizlere erişebilme yeteneği veya erişme güçlükleri
b. Değişken faizli fon sağlayabilme yeteneğine karşın sabit faizli fon sağlamada karşılaşılan sorunlar
c. Belirli bir piyasada birincil borçlanma için gerekli likiditenin bulunmaması
d. Bazı piyasalarda erişilen vadelerin kısalığı
e. Tarafların farklı Finans piyasalarında aynı kredi değerliliklerine sahip olmaları

9. I. Tarafların belirli bir süre boyunca belirli miktarlarda ödeme yükümlülüklerini birbirleriyle takas etmeleri işlemidir.
II. Bir borçlanma veya yatırım yöntemi olmayıp sadece mevcut borçların veya yatırımların nakit akımlarını değiştirmeye yarayan Finansal araçlardır.
III. Standart sözleşmelerdir.
IV. Organize bir piyasada değil, tezgahüstü
piyasalarda işlem görürler.
Swap sözleşmeleri ile ilgili yukarıdaki bilgilerden hangisi veya hangileri doğrudur?
a. I ve IV
b. I, II, III
c. I ve III
d. I, III, IV
e. I,II, IV

10. Para swap sözleşmeleri ile ilgili aşağıdakiifadelerden hangisi yanlıştır?
a. İki taraf arasında düzenlenen aynı para birimicinsinden faiz yükümlülüklerinin veya gelirlerinin
değiştirilmesini konu alan yasal sözleşmelerdir.
b. Para swapı bir geri satın alma anlaşmasıdır.
c. Vade başında ve sonunda nominal değerler eldeğiştirir.
d. Swap sözleşmesi süresince faiz ödemelerideğiştirilir.
e. Para swap sözleşmeleri genellikle en az 2 en çok 10yıl için yapılır.